Achtergrond
Lied
Oproep
Kerncijfers
Kaart
Luchtfoto
Gemeentebericht
Buiten Gewoon Beter
Stichting Geluidshinder
Adresboek
Afvalwijzer
Agenda
Buurtbemiddeling
Uitvaartzorg
Vraag & Aanbod
Recent
Historisch
Callunastraat sept. 1944
Twee Airborne Parachutisten
Winkels Heijenoord
Muurtje trekken
Sleetje rijden
Rozenstraat
De tragische dood
Oude herinneringen
Bakkerij Schonis
Links

Heijenoord in het kort

De wijk Heijenoord ligt in het westen van Arnhem Noord en bestaat uit drie verschillende buurten, namelijk Lombok, Brouwerijweg e.o. (ook wel oud-Heijenoord genoemd) en Heijenoord. Deze wijk is vernoemd naar het landgoed Heijenoord, een naam die al in de 18e eeuw werd gebruikt voor deze omgeving.

De woonbebouwing van de wijk is grotendeels vooroorlogs, in oud-Heijenoord en Lombok voor een belangrijk deel zelfs nog uit de 19e eeuw. In Heijenoord domineert de bebouwing uit de jaren dertig.

Qua voorzieningen noemen we enkele scholen (waaronder een tweetal scholengemeenschappen) en bewinkeling (waaronder een grootschalig complex met bovenwijkse functie). Ook liggen het Gemeentemuseum en een asielzoekerscentrum in de wijk. Vooral in Oud-Heijenoord vinden we een aantal bedrijven en kantoren. Het rangeerterrein in het midden van de wijk geeft nog wel eens aanleiding tot klachten, maar buurt en gemeente proberen die overlast tot een minimum te beperken.


Spoorlijn wekte landgoed uit zijn lange slaap

Eeuwenlang had het landgoed Heijenoord landelijk liggen dommelen aan de rand van Arnhem. Dan, op 14 mei 1845, wordt de spoorlijn Amsterdam-Arnhem in gebruik genomen. De spoorlijn van Amsterdam naar Arnhem zou langs de Rijn lopen, dat was wel zeker. De trein zou Arnhem naderen via Oosterbeek-Laag en Onderlangs. De gedroomde plek voor het station was bij de haven, waar nu de Nelson Mandelabrug ligt.

Maar ook in de negentiende eeuw werden plannen die voor de hand leken te liggen niet altijd uitgevoerd. Het Ministerie van Oorlog maakte in 1841 bezwaar, want in tijden van oorlog zou de Rijn wel eens frontlijn kunnen worden. Dan moest je daar niet het station hebben. En dus werd de spoorlijn diep uitgegraven in het Veluwemassief. De uit Kleef afkomstige architect en projectontwikkelaar auant la lettre Hendrik Willem Fromberg (1812-1882) zag zijn kans. Hij kocht grond op Heijenoord en begon met de bouw van villa's. Het terrein, op de helling van de Veluwe en vlak achter het nieuwe station, was een buitengewoon aantrekkelijke woonplek voor welgestelden.

En zo kan Arnhem zich ook heden ten dage nog beroemen op Fromberg-villa's als Beaulieu (Noordelijke Parallelweg 1), Rosorum (Amsterdamseweg 233), Paulina (Amsterdamseweg 15) en Bethesda (Bovenbrugstraat 3-11). Fromberg, ook bouwer van Musis Sacrum en van de paleisachtige gevels aan het Willemsplein, dacht vooruit, maar alles kon hij niet voorzien. Het terrein waar zijn villa's stonden, dichtbij het station, bleek ook heel geschikt voor de bouw van fabrieken.

Tussen 1860 en 1913 vestigden zich bedrijven in het gebied als bierbrouwerij De Kroon, de Arnhemsche Bandfabriek (garen en band), de Arnhemse Fayencefabriek, machinefabriek Thomassen en het 'Electrisch Confectieatelier' van Johan Hedeman. En met de bedrijven ontstonden straten vol arbeiderswoninkjes, aan de Pompstraat, de Schilderstraat, de Rozenstraat en de Brouwerijweg. Anders dan Fromberg in gedachten had gehad, was de wijk Heijenoord rond 1900 een allegaartje geworden. Veel rijke bewoners zochten elders hun rust en groen. Hun villa's werden in verschillende woningen opgedeeld of gingen onderdak verlenen aan instellingen voor gezondheids- of andere zorg. In Frombergs eigen huis aan de Bovenbrugstraat kwam de eerste vestiging van het Diaconessenhuis. Later werden ook de andere villa's in de straat bij het ziekenhuiscomplex getrokken.

Ten zuiden van de spoorlijn bleef het lang rustig. Er stonden alleen wat villa's. In de jaren 1893-1909 verrees hier de arbeiderswijk 'Lombok'. De naam is afkomstig van het Indonesische eiland, waar Nederlandse troepen op dat moment een in het vaderland enthousiast gevolgde strafexpeditie hielden. Lombok moest het moderne, frisse tegendeel worden van Klarendal, waar op dat moment krotten het beeld bepaalden. Ontwerper van de wijk was directeur gemeentewerken Tellegen, een voorvechter van de Woningwet, die in 1901 werd aangenomen. Met hulp van de gemeente werd een woningbouwvereniging opgericht ('Openbaar Belang'), die de bouw van verschillende typen woningen voor haar rekening nam.

Ook kwamen er winkels, openbare gebouwen, scholen en een politie- en brandweerpost. Opvallende gebouwen in de wijk zijn natuurlijk ook de koepelgevangenis (1882-1886) en het St.-Elizabeths Gasthuis (1893-1894). Gebouwen die de wijk een geheel eigen karakter geven. Heden ten dage zijn Heijenoord en Lombok gewilde woonwijken. Uit Heijenoord zijn de fabrieken inmiddels allang weer verdwenen. Ze zijn vanaf de jaren dertig vervangen door nieuwbouw. Wie hier woont, is zich misschien niet bewust van de rijke geschiedenis van het gebied.

Met dank aan Piet Venhuizen, journalist van De Gelderlander en J. Vredenberg, schrijver van het boekje 'Heijenoord en Lombok, Van landgoed tot stadsuitbreiding in Arnhem' van Uitgeverij Matrijs.


Het ontstaan van de woonwijk Oud-Heijenoord
Een bijzonder uitgebreid verhaal over het ontstaan van de woonwijk Oud-Heijenoord staat op de site van Arend Arends. Voor hem was bovenstaand boek aanleiding om te kijken hoe de wijk eigenlijk tot stand is gekomen. Daarbij komt hij tot interessante constateringen!


Startpagina | Sitemap | Disclaimer